Dini bireyselleşme ve kişilik ilişkisi üzerine bir araştırma
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: NURUN NİSA BAYRAM
Danışman: Faruk Karaca
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Modern çağ bireyin ön planda olduğu ve bireyselleşmenin yükseldiği bir çağ olarak tanımlanmaktadır. Bu durum dini hayatı da etkilemiş, bireyselleşmiş dindarlık biçimlerinin oluşmasına sebep olmuştur. Dini bireyselleşme olarak tanımlanan bu durum bireyin dini konularda kurumsal ve geleneksel olandan uzaklaşıp kendine özgü bireysel bir dindarlık biçimine sahip olmasına işaret etmektedir. Bir insanı diğerlerinden farklı kılan, kendine ait tutarlı nitelikler bütünü olarak tanımlanan kişilik bir dindarlık biçimi olan dini bireyselleşme ile ilişkili bir olgudur. Araştırmanın amacı dini bireyselleşmeyi açıklayarak kişilik ile ilişkisini ortaya koymaktır. Bu amaca uygun olarak araştırma, keşfedici sıralı karma desene göre tasarlanmıştır. Araştırma temel olarak iki aşamada gerçekleştirilmiştir. İlk aşamada dini bireyselleşmeyi ölçmek için bir araç geliştirilmiş ikinci aşamada ise dini bireyselleşme ve kişilik ilişkisi incelenmiştir. Araştırmada öncelikle 12 kişi ile mülakatlar yapılmış ve elde edilen veriler içerik analizine tabi tutulmuştur. Bu bulgulardan yola çıkarak madde havuzu oluşturulmuş ve maddelere Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) yapılmıştır. Sonuçlara göre varyansın %59,57'sini açıklayan, 18 maddelik beş faktörlü (görecelik, sorgulama, kolektif olmama, dinî gruplara karşı mesafe ve dinî öz yeterlik) bir ölçek elde edilmiştir. Daha sonra ölçek farklı bir örneklemde uygulanarak Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yapılmış ve ölçeğin geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Araştırmanın ikinci aşamasında dini bireyselleşme ve kişilik arasındaki ilişkiyi incelemek için 933 kişilik örnekleme "Çok Boyutlu Dini Bireyselleşme Ölçeği" ve "Hızlı Büyük Beşli Kişilik Testi" uygulanmıştır. Verilerin analizinde frekans analizi, bağımsız gruplar t-testi, ANOVA ve korelasyon analizleri kullanılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre toplam dini bireyselleşme skoru ile uyumluluk ve sorumluluk kişilik özellikleri arasında istatistiksel olarak anlamlı negatif bir ilişki bulunmaktadır. Alt boyutlara bakıldığında sorgulama boyutunun uyumluluk ve sorumluluk ile negatif, dışadönüklük ve deneyime açıklık ile pozitif; kolektif olmama boyutunun uyumluluk ve sorumluluk ile negatif; dini gruplara karşı mesafe boyutunun dışadönüklük ve deneyime açıklıkla pozitif; dini öz-yeterlik boyutunun deneyime açıklıkla pozitif; görecelik boyutunun ise uyumluluk ve duygusal denge ile negatif anlamlı korelasyonlara sahip olduğu sonuçlarına ulaşılmıştır.