ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNE YÖNELİK DEMOKRATİK VATANDAŞLIK YETERLİKLERİNİN GELİŞTİRİLMESİ
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Türkiye
Tez Danışmanı: Kaya Yılmaz
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu araştırma; ortaokul öğrencilerinin, demokratik bir sistemde, aktif birer birey olarak kamusal yaşama katılmaları için hangi demokratik vatandaşlık yeterliklerini kazanmalarının beklendiği konusundaki tartışmalara dayanmaktadır. Araştırma, bu tartışmalar temelinde, ortaokul öğrencilerinin sahip olması beklenen demokratik vatandaşlık yeterliklerine ilişkin somut bir çerçeve çizmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın ilk aşamasında, nitel verilerin toplanmasına öncelik veren ve sonrasında nicel verilerle bu verileri desteklemeye ve açıklamaya yarayan “keşfedici sıralı desen” kullanılmıştır. Araştırmada katılımcı ve veri çeşitliliğini arttırmak için Delphi tekniğinden yararlanılmıştır. Bu kapsamda farklı disiplinlerde vatandaşlık, vatandaşlık eğitimi, demokrasi, insan hakları konularında çalışma yürüten akademisyen, öğretmen, bağımsız araştırmacı ve okul yöneticisi 61 katılımcının görüşleri doğrultusunda Demokratik Vatandaşlık Yeterlikleri (DVY) için; bilgi, beceri, değer, tutum, eğilim ifadeleri belirlenmiş ve bunlar boyutlandırılmıştır. Araştırmanın ilk aşaması ve I. Delphi Turu’nda veriler açık uçlu tek bir soru ile toplanmış ve betimsel analizle kodlanıp kategoriler ve yeterlik kümeleri oluşturulmuştur. II. Delphi turunda ise veriler, geliştirilen çerçevenin puanlaması yoluyla toplanmış ve SPSS 25 programında istatiksel analizlere tabi tutulmuştur. II. Delphi Turu’nda I. Delphi ve Onay Turu neticesinde belirlenen taslak çerçeve puanlanarak bu ifadeler üzerinde uzman mutabakatı sağlanmaya çalışılmıştır. Böylece; araştırmanın I. Aşamasında, uzlaşı sağlanan ifadelerden hareketle, II. aşamada Demokratik Vatandaşlık Eğitimi (DVE) için temel yeterliklerin belirlenmesi süreci takip edilmiştir. Araştırmanın ilk aşamasında Demokratik Vatandaşlık Yeterliklerini yansıtan “bilişsel”, “duyuşsal” ve “beceri” olmak üzere üç boyut belirlenmiştir. Araştırmanın II. aşamasında ise I. aşamada belirlenen boyutların karşılaşma alanları ve kombinasyonlarından hareketle a) birlikte yaşama yeterliği b) eleştirel kültür yeterliği c) sosyal ve duygusal öğrenme yeterliği, d) demokratik katılım ve sorumlu hareket etme yeterliği ve e) diyalog ve anlayış geliştirme yeterliği olmak üzere beş temel yeterlik belirlenmiştir. Bir kesinliği veya gerçekliği tanımlama iddiasında olmayan bu yeterlikler çerçevesi, demokratik vatandaşlığı oluşturma ve yaygınlaştırma kaygısı taşıyanlara fikirler verebilir. Bu araştırmada ortaya konan çerçeve, Demokratik Vatandaşlık Eğitimi’nin yönünü belirlemek ve amaçlarını ortaya koymak bakımından değişebilir ve dönüşebilir bir yapıyı ifade etmektedir.
Sonuç olarak bu çalışma, Demokratik Vatandaşlık eğitimi için belirlenen yeterliklerin aynılık ve benzerlikle değil; çeşitlilik, çok kültürlülük, anlayış, diyalog, iletişim, bağlantı kurma, demokratik katılım, ahlaki sorumluluk, eleştirel anlayış, bağımsız öğrenme, karşılıklı saygı, hoşgörüyle ilgili olduğunu ortaya koymaktadır. Araştırmada belirlenen Demokratik Vatandaşlık Yeterlikleri Çerçevesi (DVYÇ) gerek müfredat hazırlayanlar gerek yöneticiler gerekse öğretmenler tarafından analitik bir araç olarak kullanılabilir. Özellikle öğretmenler, sınıf içi ve dışı uygulamalarını yansıtmanın ve kontrol etmenin bir aracı olarak bu çerçeveden yararlanabilirler.