GIDA TEDARİK ZİNCİRİNDE DEPO YER SEÇİMİ PROBLEMİ İÇİN İKİ AŞAMALI BİR OPTİMİZASYON MODELİ: BİR ÇAY ÜRETİCİSİ UYGULAMASI

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ulaştırma ve Lojistik, Türkiye

Tez Danışmanı: Ebru Demirci

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

“Gıda Tedarik Zincirinde Depo Yer Seçimi Problemi İçin İki Aşamalı Bir Optimizasyon Modeli: Bir Çay Üreticisi Uygulaması” isimli bu çalışma, Türkiye Doğu Karadeniz Bölgesi’nde faaliyet gösteren ve bir devlet iktisadi teşekkülü olan Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü’ne (ÇAYKUR) bağlı 49 çay fabrikasından elde edilen kuru çayın dağıtım merkezlerine taşınmasına ilişkin lojistik ağ yapısını, analitik ve bütünleşik bir optimizasyon yaklaşımıyla incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, dağıtım merkezi yer seçimi, araç tipi tahsisi ve sevkiyat planlama kararlarının toplam lojistik maliyet, kapasite kullanımı ve operasyonel denge üzerindeki etkilerini ortaya koyarak, kamu ölçekli tarımsal işletmeler için karar destek niteliği taşıyan bir model geliştirmektir.

Araştırmada, çok aşamalı bir yöntemsel çerçeve izlenmiştir. İlk aşamada, çay fabrikalarının coğrafi koordinatları ve üretim miktarları kullanılarak ağırlık merkezi yöntemi uygulanmış ve aday bir dağıtım merkezi konumu belirlenmiştir. Elde edilen koordinatlar, analitik hesaplamalarla doğrulanmış ve coğrafi bilgi sistemleri yardımıyla mekânsal olarak görselleştirilmiştir. İkinci aşamada, önerilen dağıtım merkezi ile hâlihazırda faaliyet gösteren paketleme merkezi esas alınarak, üç farklı taşıma oranını (%40, %50 ve %60) temsil eden altı tekli senaryo ile, her iki merkezin eş zamanlı kullanıldığı bir çoklu dağıtım merkezi senaryosu oluşturulmuştur.

Lojistik ağ yapısı, fabrika–dağıtım merkezi atamaları, araç tipi seçimleri, sefer sayıları ve taşıma miktarlarını kapsayan karma tamsayılı programlama (MIP) modeli ile temsil edilmiş; modelde taşıma oranı kısıtları, araç kapasite sınırlamaları ve operasyonel maliyet bileşenleri bütünleşik biçimde ele alınmıştır. Geliştirilen model, GAMS yazılımı kullanılarak çözülmüş ve senaryo bazlı karşılaştırmalar aracılığıyla analiz edilmiştir.

Elde edilen bulgular, taşıma oranının artmasıyla birlikte toplam taşınan miktar ve sefer sayılarının doğrusal biçimde arttığını, buna karşın araç doluluklarının yüksek tutulması ve uygun araç tipi kombinasyonları sayesinde birim maliyet artışının sınırlı kaldığını göstermektedir. Dağıtım merkezi bazlı karşılaştırmalar ise, ağırlık merkezi yaklaşımıyla belirlenen konumun teorik mesafe avantajına rağmen, mevcut paketleme merkezine dayalı senaryoların incelenen tüm taşıma oranlarında daha düşük toplam ve birim lojistik maliyet ürettiğini ortaya koymuştur. Bu durum, tesis yeri seçimi kararlarının yalnızca mesafe minimizasyonu temelinde değil, operasyonel maliyet yapısı, araç filosu ve kapasite kısıtlarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Çoklu dağıtım merkezi senaryosu, modelin artan taşıma zorunluluğu altında dahi ağ yapısını koruyarak sistemi ölçeklendirebildiğini ve merkezler arası yük paylaşımının operasyonel dengeyi desteklediğini ortaya koymuştur. Bununla birlikte, mevcut paketleme merkezinin maliyet avantajına rağmen yüksek düzeyde kapasite baskısı altında çalıştığı belirlenmiş; bu bağlamda yeni bir dağıtım merkezi yatırımından ziyade, mevcut merkezin depolama ve boşaltma kapasitesinin artırılmasının kısa ve orta vadede daha rasyonel bir strateji olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Bu tez, gerçek saha verilerine dayalı, çok senaryolu ve bütünleşik bir optimizasyon modeli geliştirerek, Türkiye çay sektörü lojistiğine özgün bir metodolojik katkı sunmakta; kamu tarım işletmelerinde tesis yeri seçimi ve lojistik ağ tasarımına yönelik analitik ve uygulanabilir bir karar destek çerçevesi önermektedir.