PUZOLANİK ÇİMENTO KAYNAKLI SU KALİTESİ DEĞİŞİKLİKLERİNİN BAZI SUCUL CANLILARDAKİ TOKSİK ETKİLERİ

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi, Su Ürünleri Yetiştiriciliği Bölümü, Türkiye

Tez Danışmanı: Şevki Kayış

Tezin Onay Tarihi: 2022

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Beton içerisindeki malzemeleri bir arada tutan çimento, en çok kullanılan yapı malzemelerinden biridir. Sucul ekosistem üzerine inşa edilen köprü, istinat duvarı, baraj ve hidroelektrik santralleri gibi yapıların yapımı esnasında kullanılan çimentonun, sucul ekosisteme bulaşısı kaçınılmaz hale gelmektedir. Bu çalışma, betonarme yapılarda en çok kullanılan çimento türü olan puzolanik çimentonun su kalitesine ve bazı sucul canlılar üzerine toksik etkisini belirlemek için yapılmıştır. Çalışmada, puzolanik çimentonun, bazı su kalite parametre değerlerindeki değişim ve balık türleri olarak gökkuşağı alabalığı (Oncorhynchus mykiss)’nın yumurtadan porsiyonluk aşamaya kadar farklı evreleri, tilapia (Oreochromis niloticus), eğrez (Vimba vimba) ve inci balığı (Alburnus derjugini), Gammarus komareki ve Daphnia magna üzerinde toksik etkiler belirlenmiştir. Puzolanik çimentonun sudaki pH, askıda katı madde (AKM), bulanıklık, iletkenlik gibi değerleri artırdığı belirlenmiştir. Gökkuşağı alabalığı için 12 ve 18 ℃’de iki farklı sıcaklıklarda yapılan toksisite testlerinde LC₅₀ değerleri sırasıyla 263,8 ve 133,8 mg/L olarak bulunmuştur. Gökkuşağı alabalığı yumurta, alevin ve fry evrelerinde ise LC₅₀ değeri sırasıyla 499, 324,6 ve 361,2 mg/L olarak hesaplanmıştır. Nil tilapia balığı bireylerinde ise bu değer 307 mg/L, doğal türlerleri temsilen denemelerde kullanılan A. derjugini ve V. vimba türlerinde ise sırasıyla 160 ve 130,7 mg/L olarak hesaplanmıştır. Sucul ekosistemde bulunan omurgasız canlıları temsil eden D. magna ve G. komareki bireylerinde ise bu değer sırasıyla 118,3 ve 197,3 mg/L olarak hesaplanmıştır. Denemeler 24 saat sürede statik olarak gerçekleştirilmiştir. Puzolanik çimentonun gökkuşağı alabalığında CRE, ALT, ALP, AST ve LDH enzim değerleri incelendiğinde istatistiki olarak farklı olmadığı gözlenmiştir (p>0,05). Kan parametre değerleri incelendiğinde, RBC, MCV, WBC, ve monosit yüzdesi değerlerinde bir farkın olmadığı (p>0,05), Hgb, MCH, MCHC ve Lenfosit yüzdesi değerlerinde düşüş ve granülosit yüzdesindeki artışın, kontrol grubuna göre farklı olduğu tespit edilmiştir (p<0,05). Puzolanik çimentonun alabalık solungaçlarında hiperplazi, epitel ayrılma, nekroz, lamellaların birleşmesi gibi histopatolojik bulgulara neden olduğu gözlenmiştir. D. magna bireylerinde 75 mg/L konsantrasyonunda puzolanik çimento ile DNA hasarı görülmezken, 150 mg/L konsantrasyonunda puzolanik çimento gökkuşağı alabalığında DNA hasarına neden olduğu belirlenmiştir. Çalışmanın sonucunda çimentonun sucul ekosisteme belirlenen konsantrasyonlarda karıştığında, su ve sucul canlılar üzerinde olumsuz etkilere neden olduğu ortaya konulmuştur.