Hospiz Kavramına Bakış: Almanya Örneği ve Türkiye İçin Hospiz Modeli Önerisi

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ege Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Temel Tıp Bilimleri Bölümü, Tıp Tarihi Ve Etik Anabilim Dalı, Türkiye

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Çağatay Üstün

Tezin Onay Tarihi: 2016

Tezin Dili: Türkçe

Desteklendiği Program: Diğer

Özet:

HOSPİZ KAVRAMINA BAKIŞ: ALMANYA ÖRNEĞİ VE TÜRKİYE İÇİN HOSPİZ MODELİ ÖNERİSİ

Yaşamının son döneminde olduğu öngörülen terminal dönem hastalarının ve kronik gidişli, prognozu ümitsiz hastalık tablosundaki hastaların, tıbbi ve psikososyal bakımının nasıl yapılması gerektiği konusu ülkemizde ve dünyada giderek önem kazanmaktadır. Hasta ve ailesi açısından zor bir süreç olarak nitelendirilen yaşam sonu dönemi, içerdiği bakım prosedürleri açısından önemlilik arz etmektedir. Burada bahsedilen bakımın sunulacağı kişiler hasta ve ailesidir. Dolayısıyla benimsenen bakım türünün merkezinde hasta ile ailesi yer almaktadır. Bu dönemdeki hasta ve ailelerin bakımı, palyatif bakım merkezlerinden farklı bir anlayışa sahip, hospiz olarak bilinen kurumlar tarafından yapılmaktadır.

Hospiz bakımı, sınırlı bir yaşam beklentisi olan, geniş kapsamlı biyomedikal, psikososyal ve manevi destek gerektiren terminal dönem hastaları için palyatif bakım sunan bir sistemdir. Bu sistem içerisinde, hasta kaçınılmaz sona yaklaşırken bundan etkilenen aile üyelerine karmaşık sonuçların üstesinden gelmeleri için destek olunur. Buna ilaveten hastanın vefatının ardından aileye yas terapisi uygulanır. Ülkemizde hospiz kavramını çağrıştıran bir kurum ya da organizasyon bulunmamaktadır. Buna karşın dünya geneline bakıldığı zaman Almanya’da belli standartlara erişmiş bir hospiz sisteminin varlığı göze çarpmaktadır.

Bu araştırmada hayatın değeri, yaşam hakkının korunması, yaşam kalitesi ve onurlu ölümün hospiz bakımı ile ilişkisi irdelendiği için araştırma konusu doğal ortamda incelenmiştir. Katılımcıların yaşam ve ölümü nasıl anlamlandırdıkları, farklı bağlamlarda nasıl inşa ettikleri ve inşa ederken hospiz bakımını nasıl algıladıkları araştırılma yoluna gidilmiştir. Bu göstergeler ışığında araştırmanın amaçları nitel araştırma desenlerinden “gömülü teori” (grounded theory) kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Araştırmada gömülü teori ile özdeşleşmiş olan “kuramsal örnekleme yöntemi” kullanılmıştır. Araştırmanın veri toplama araçları yarı yapılandırılmış görüşme, odak grup görüşmesi, gözlem ve fotoğraflardır. Araştırmada iki çalışma grubu bulunmaktadır. Birinci çalışma grubu bireysel ve odak grup görüşmelerini içerin 39 katılımcı ile yapılan mülakatlardır. İkinci çalışma grubu ise çalışmanın Almanya’da gerçekleşen kısmını oluşturan, gözleme dayalı görüşme VII yapılan 9 hospiz kurumudur. Verilerin çözümlenmesinde “Maxqda 2” bilgisayar programından yararlanılmıştır. Veriler açık, eksensel ve seçici kodlamaya göre analiz edilmiş ve kategoriler oluşturulmuştur.

Araştırma sonucunda yaşam sonu bakım uygulamaları içerisinde hospiz bakımının kullanılması ile ilgili ülkemizde yapılan görüşme ve gözlemler ışığında kavramsal açıdan hospiz, sosyokültürel açıdan hospiz, psikolojik açıdan hospiz, ekonomik açıdan hospiz kategorileri ortaya çıktığı sonucuna ulaşılmıştır. Kategorilerin kendi aralarındaki ilişkileri tanımlamak aynı zamanda en önemli kategorinin ortaya çıkması anlamına gelmektedir. Bu kategori öz kategori (core category) olarak adlandırılmaktadır. Hospiz bakımının yaşam sonu dönemde uygulanmasının öz kategorisi gerekliliktir. Belli standartlara erişmiş hospizlerde yapılan gözleme dayalı görüşmeler ve hospizin henüz olmadığı ülkemizde yapılan görüşmeler, yaşam sonu dönemde hasta ve hasta yakınlarının insan hakkı, yaşam hakkı, sağlık hakkı bağlamında hospiz bakımı almasının bir gereklilik olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Buna ilaveten hospiz bakımı yaşamın son döneminde sunulan bir bakım türü olduğu için hospizler ölüm evi olarak algılanmaktadır. Yapılan gözlemler ışında hospizlerin ölüm evinin aksine ölene kadar yaşamanın hakim olduğu yaşama tutunma evi olduğu kanaatine varılmıştır.

Anahtar kelimeler: Hospiz, Bakım, Terminal dönem, Prognozu ümitsiz kronik hastalık, Türkiye, Almanya, Gereklilik, Yaşama tutunma evi, Gömülü teori