İbn Sînâ Üzerine Yapılan İslam Felsefesi Bağlamlı Çalışmalara Yönelik Bibliyometrik Bir İnceleme

İbn Sînâ (ö. 428/1037), eserlerinin kapsamı, derinliği ve disiplinlerarası niteliği ile sonraki entelektüel gelişmeler üzerindeki derin etkisi sebebiyle İslâm felsefesi tarihinde istisnai ve kalıcı bir konuma sahiptir. Günümüzde ise onun düşüncelerinin canlılığı ve güncelliği, eserlerine yönelik süregelen ve giderek artan akademik ilgiyle açıkça görülmektedir. Bu ilgi, yalnızca klasik metinlerin neşri ve tercümeleriyle sınırlı kalmamıştır. Aynı zamanda çağdaş felsefe, bilim tarihi ve etik tartışmalarıyla İbn Sînâ düşüncesi arasında kurulan yeni irtibatlarda da kendini göstermektedir. İbn Sînâ üzerine yapılan yayınların sayısındaki artış, onun düşüncesinin çağdaş araştırmalarda nasıl yorumlandığı, dönüştürüldüğü ve yeniden değerlendirildiği sorularını gündeme getirmektedir. Bu akademik ilgiden hareketle, bu çalışma İslâm Felsefesi Tarihi çerçevesinde İbn Sînâ’ya dair akademik araştırmaları sistematik biçimde incelemeyi ve bibliyometrik analiz yöntemini kullanmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda bibliyometrik analiz, yalnız nicel bir analiz aracı olarak değil, entelektüel eğilimleri, metodolojik tercihleri ve disiplinlerarası etkileşimleri görünür kılan bir yaklaşım olarak da ele alınmıştır. Scopus, Web of Science ve TR Dizin gibi önde gelen ulusal ve uluslararası veri tabanlarında, “İbn Sina”, “İbn Sînâ”, “İbn Sīnā” ve “Avicenna” adlarının şapkalı ve şapkasız tüm yazım varyantları dikkate alınarak, ilgili başlıklar altında yayımlanmış bilimsel makaleler sistematik olarak analiz edilmiştir. Bu kapsamda WoS, Scopus ve TR Dizin veri tabanlarında “araştırma makalesi” türünde yer alan toplam 1.512 çalışma incelemeye dâhil edilmiştir. Başlık, anahtar kelime ve özet verileri incelenerek, İbn Sînâ üzerine modern araştırmaları karakterize eden kavramsal yapılar, tematik yönelimler ve disiplinlerarası bağlantılar ortaya konulmuştur. Bibliyometrik analiz, atıf ağlarının, ortak yazarlık ilişkilerinin ve tematik kümelerin görselleştirilmesine imkân tanıyan VOSviewer ve EkşiVeri yazılımları kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bu sayede, belirli kavramların ve eserlerin akademik literatürde nasıl merkezî hâle geldiği ve zaman içinde nasıl bir dönüşüm geçirdiği izlenebilmiştir. WoS, Scopus ve TR Dizin veri tabanlarında en çok yayın yapılan konunun İbn Sînâ olması ve onun sonraki dönemler üzerindeki yoğun ve güçlü etkisi, bu çalışmada İbn Sînâ’nın seçilmesinde belirleyici olmuştur. Nitekim bu durum, İslâm Felsefesi hakkında daha genel değerlendirmelerde bulunmayı da mümkün kılmaktadır. Bu metodolojik çerçeve, başlıca araştırma eğilimlerinin, akademik ilginin yoğunlaştığı alanların ve baskın metodolojik yaklaşımların tespit edilmesini sağlamıştır. Ayrıca çalışmada, araştırma faaliyetlerinin coğrafi dağılımı ile çağdaş literatürde İbn Sînâ düşüncesiyle en sık ilişkilendirilen felsefî kavramlar da ele alınmıştır. WoS ve Scopus veri tabanlarının, uluslararası nitelikleri ve daha uzun bir zaman aralığını kapsayan veri setleri sayesinde İslâm Felsefesi ve İbn Sînâ araştırmalarında daha kapsamlı bir görünüm sunmaktadır. Ancak görece yeni bir veri tabanı olan TR Dizin’in, özellikle İbn Sînâ teması etrafında üretken dergileri dizinleyerek alanda önemli bir potansiyele sahip olduğu tespit edilmiştir. Yazar üretkenliği ve etki düzeyi WoS, Scopus ve TR Dizin veri tabanlarında İslâm Felsefesi araştırmaları açısından dikkat çekici bir tablo ortaya çıkmaktadır. Türk yazarların ulusal ve uluslararası dizinlerde üst sıralarda yer alması, İslâm Felsefesi araştırmalarında artan akademik görünürlüklerine işaret etmektedir. Yazar üretkenliğini açıklayan Lotka yasasının her üç indekste geçerli olması ise alana katkı sunan yazarların büyük çoğunluğunun tekil yayınlarla temsil edildiğini göstermektedir. Bu bulgu, İbn Sînâ gibi merkezî bir figürün literatürde sıklıkla ele alınmasına rağmen, derinlikli ve süreklilik arz eden tematik çalışmaların sınırlı kaldığını ortaya koymaktadır. Anahtar kelime analizleri, İbn Sînâ araştırmalarının ağırlıklı olarak metafizik ve mantıkla ilişkili kavramlar etrafında yoğunlaştığını göstermektedir. Bu bağlamda TR Dizin, diğer indekslerden ayrışan önemli bir görünüm sunmaktadır. WoS ve Scopus veri tabanlarında İbn Sînâ araştırmaları daha çok Aristoteles, Aquinas, Albertus Magnus, Gazâlî, Fahreddin Râzî, İbn Rüşd, İbn Meymûn, Nasîrüddîn Tûsî ve Molla Sadrâ ile sınırlı bir düşünsel çerçevede ele alınmaktadır. TR Dizin’de ise Kindî, Fârâbî, Şehristânî ve Sühreverdî gibi isimlerin belirgin biçimde öne çıktığı tespit edilmiştir. Bu durum, TR Dizin’de İbn Sînâ sonrası felsefî geleneklere de odaklanan daha çeşitlenmiş bir literatürün varlığına işaret etmektedir. Kavramsal dağılım açısından üç veri tabanında da varlık, nedensellik, bilgi teorisi, yaratma, sudûr, mahiyet, töz ve hakikat gibi ortak temalar baskındır. WoS’ta fizik, mistisizm ve şerh geleneği, Scopus’ta mahiyet, aşk ve tercüme faaliyetleri, TR Dizin’de ise nefs, zaman, vacibü’l-vücûd, işrâk ve imkân gibi temaların öne çıktığı görülmektedir. Ayrıca anahtar terimlerin kullanım sıklığı büyük ölçüde Zipf yasasıyla uyumludur. Diğer bir ifadeyle sınırlı sayıdaki kavram yüksek frekansla tekrarlanmış, geri kalan kavramlar ise oldukça seyrek kullanılmıştır. Çalışmanın bulguları, İbn Sînâ’nın felsefî mirasının modern akademik söylemdeki sürekliliğini ve değişen yorumlarını ortaya koymaktadır. Güncel akademik eğilimlerin ve tematik yoğunlaşmaların haritalandırılması yoluyla bu çalışma, İbn Sînâ araştırmalarının mevcut durumuna kapsamlı bir bakış sunmaktadır.