Akademik Veri Yönetim Sistemi
Dâru Tagrâ, Al-Qahira, 2019
İbn Hâcib’in Tasrif (Şâfiye) Şerhi ve Dil Açıklamaları adlı eser, küçük hacmine rağmen, âlimlerin İbn Hâcib’in Şâfiye adlı eserine gösterdiği ilgiyi bize açıklayan bir yönü ortaya koymaktadır. İbn Hatîb Cibrîn’in ـ rahimehullah ـ bu eserdeki garip kelimeleri şerh etmesi de bu ilginin bir yansımasıdır. Kanaatimizce onun bu eseri telif etmesindeki saiklerden biri, metni öğrenciler için daha anlaşılır hâle getirmektir. Ayrıca bu lafızların açıklanması, ilim talebesine Sîbeveyh’in kitabından başlayıp modern sarf eserlerine kadar birçok sarf ve nahiv kitabını anlamada yardımcı olacaktır. Zira bu eserlerin büyük bir kısmı bahislerinde bu kelimelere dayanmakta ve onlara atıfta bulunmaktadır. Bu garip lafızların açıklanması, ihyâ edilmesi, temellendirilmesi ve ilim talebesine anlaşılır ve özlü bir şekilde sunulması, Şâfiye ve şerhlerini ve üzerine yazılan manzumeleri anlamada vazgeçilmez bir kaynak niteliğindedir.
Müellif, İbn Hâcib’in Şâfiye’de geçen garip lafızlarını takip etmiş ve bunları kitabın bölümlerine göre şerh etmiştir. Kitabın mukaddimesinden başlayıp temrin meselelerine kadar devam etmiştir. Eğer bir bölümde açıklama gerektiren kelimeler yoksa, o bölümü geçip diğerine intikal etmiştir. Sözlüklere atıfta bulunmak istediğinde ise çoğunlukla es-Sıhâh (Lisânü’l-Arab’a kaynak olan sözlük) gibi temel sözlüklere yönelmiştir.
Bu kitabın özelliklerinden biri, gereksiz ayrıntılardan uzak oluşudur. Müellifin esas maksadının dışına çıktığı, herhangi bir hikâye, anekdot veya farklı bir anlam peşine takıldığı pek görülmez. Bu da sağlam bir ilmî yöntemdir. Taşınması kolay, faydası çok olan zarif bir eserdir. Zira önemli kitaplara yazılan şerhler döneminde yaygınlaşan “kolaylaştırma ve anlaşılır kılma” geleneğinin bir örneğini temsil eder.
Ayrıca bu eserin faydalarından biri de, ilmî ve sosyal alanda döneminde önemli bir ağırlığa sahip olan seçkin bir şahsiyeti ortaya çıkarmasıdır. İbn Hatîb Cibrîn ـ rahimehullah ـ hakkında nakledilen bilgiler, onun şüphesiz araştırılmaya ve değerlendirilmeye değer bir âlim olduğunu göstermektedir. O, İslam’ın büyük âlimlerinden biri, kültürün önde gelen imamlarından ve dil âlimlerinin şeyhlerinden biridir.
وإنَّ كتابَ (شرح لغة تصريف ابن الحاجب) ــ على صِغر حجمه ــ جاء
ليُفسِّر لنا جانبًا من اهتمام العلماء بشافية ابن الحاجب، وما شرح ابن خطيب جبرين ــ رحمه الله ــ للغةِ غريب هذا الكتاب إلَّا صورة من هذا الاهتمام، إذ نظنُّ أنَّ من دوافع تأليفه له هو تيسير فهمه للطُّلاب، كما أنَّ بيان هذه الألفاظ سيساعد طالبَ
العِلم في فَهم كتبٍ صَرفيَّة ونحويَّة أُخرى، بدءًا من كتاب سيبويه وانتهاءً بكتبِ الصَّرفِ الحديثة، إذ جُلُّها تستشهد بهذه الألفاظ في مباحثها، وتفسير هذه الألفاظ الغريبة وإحياؤها وتأصيلها وتقديمها لطالب العِلم بطريقةٍ مفهومةٍ مُختصرةٍ، يُعدُّ
رافدًا لا يستغني عنه طلَّاب العِلم لفهم الشَّافية وشروحها وما نُظم عليها.
لقد تَتَبَّعَ المؤلفُ ابنَ الحاجب في ألفاظه الغريبة الواردة في الشَّافية،
وشرَحَها حَسْبَ ورودها في أبواب الكتاب، فبدأ بمقدِّمة الكتاب وانتهى بمسائل التَّمرين، وإذا كان الباب ليس فيه كلمات تحتاج للشَّرح يتجاوزه إلى باب آخر، وإذا أراد أن يحيل إلى المعجم فإنَّه يحيل ــ غالبًا ـ إلى معجم الصِّحاح.
ومن سِمات هذا الكتاب قِلَّة الاستطراد، فلا تكاد تجد المؤلِّف يخرج عن
قَصده فيه، ولا تستهويه حادثة أو نادرة أو معنًى، وهذا منهج علميٌّ سليمٌ. فهو
مؤلَّفٌ لطيفٌ يَسهُلُ حملُهُ وتكثر فوائده، إذ يُعدُّ صورة من صورِ التَّسهيلِ والتَّيسيرِ الَّتي شاعت في عَصرِ الشُّروحات على المهمَّات من الكُتبِ.
كما إنَّ من فوائده أنَّه يميط اللِّثام عن شخصيَّةٍ علميَّةٍ مرموقةٍ، كان لها في
زمانِها قدرٌ ووزنٌ في المجالين العلميِّ والاجتماعيِّ؛ ذلك أنَّ مَا اجتَمَعَ مِنْ أَخبارِ ابن خطيبِ جِبرين ــ رحمه الله ــ وما ذُكر عنه ليدلّ دلالةً لا جِدالَ فيها أنَّه عالمٌ حريٌّ بالدِّراسةِ جديرٌ بالتَّقييمِ. فهو عَلَمٌ من أعلام الإسلام، وإمامٌ من أئمَّة الثَّقافةِ وشيخٌ من شيوخ اللغة ..