KIYAFETNAME GELENEĞİNİN RİZE YÖRESİNDEKİ SÖZLÜ KÜLTÜR ÖRNEKLERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Creative Commons License

KÜRKÇÜ Z., ŞENOL E., GÖZELCE D. K.

KÜLTÜRK Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi Kültürk (Online), cilt.0, sa.13, ss.151-182, 2026 (TRDizin)

Özet

İnsanın dış görünüş özellikleri, kişinin çevresi ile tanışma sürecinde ön fikir yaratması bakımından sözlü etkileşim öncesi bir iletişim aracıdır. Dış görünüş, kişinin kendisine ve çevresine yönelik davranışları, alışkanlıkları, kişisel ve sosyal özellikleri hakkında ilk bilgileri sunar. İnsanı tanıma ve tanıtmaya yönelik ilk verileri sunan dış görünüş kişinin karakter özelliklerine yönelik fikir yürütme amacı güder. Özellikle teknolojinin sınırlı olduğu eski dönemlerden bu yana gelenek, Doğu ve Batı medeniyetlerinde sözlü kültürün sınırlarını aşarak yazılı kültürlerde de geniş bir yer tutmuş, edebî bir form özelliği kazanmıştır. Edebiyatımızda zengin bir literatürle yer alan ve karakter analizi yapmaya yönelik kaleme alınmış eserlere kıyafetname denilmiştir. Kıyafetname geleneği sadece yazılı kültür üzerinden değil sözlü kültür yoluyla da günümüze aktarılmıştır. Bu çalışma, sözlü gelenekten derlenen verilerin yazılı kültürdeki kıyafetname metinleriyle örtüşme düzeyini ve geleneğin Rize’deki durumunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda Rize’de kıyafetname geleneğinin halk arasındaki üretimleri incelenmiş; derlenen inanışlar yazılı kıyafetname metinleriyle karşılaştırılmıştır. Sahada derleme yöntemine dayanan çalışmada görüşme ve gözlem teknikleri kullanılmıştır. Görüşmeler, 37’si kadın ve 19’u erkek olmak üzere toplam 56 kişiyle gerçekleştirilmiştir. Derleme sahası Rize/Merkez ile sınırlandırılmıştır. Yapılan derlemeler ve gözlemler sonucunda, Rize yöresindeki kıyafetname geleneğine ilişkin yorumlar ile yazılı kültürdeki kıyafetname metinleri arasında benzerlik ve farklılıklar olduğu ortaya konulmuştur.
A person’s physical appearance is a means of communication prior to verbal interaction, in that it creates a first impression during the process of meeting others. Physical appearance provides initial information about a person's behaviors, habits, and personal and social characteristics toward themselves and their environment. Physical appearance, which provides the first clues for identifying and introducing a person, informs a person’s character traits. Especially since ancient times, when technology was limited, tradition has transcended the boundaries of oral culture in Eastern and Western civilizations, occupying a significant place in written cultures and becoming a literary form. In our literature, works belonging to a rich tradition and written with the aim of analyzing characters are called “kıyafatnama.” The tradition of kıyafatnama has been passed down to the present day not only through written culture but also through oral culture. This study aims to reveal the degree of correspondence between data collected from oral tradition and kıyafatnama texts within written culture, and to examine the current state of this tradition in Rize. In this context, folk-produced examples of the kıyafatnama tradition in Rize have been examined, and the beliefs collected have been compared with those found in written kıyafatnama texts. Based on fieldwork, the study employed interview and observation techniques. Interviews were conducted with 56 participants: 37 women and 19 men. The fieldwork site was limited to Rize (city centre). Based on the compilations and observations, it was found that there are similarities and differences between local interpretations of the kıyafatnama tradition in the Rize region and kıyafatnama texts in written culture.