Osmanlı’nın Son Döneminde Batum’da İlmî Çevre: Medreseler ve Ulemâ

Fatih Sultan Mehmed’in (öl. 886/1481) 1461 yılında Trabzon’u fethetmesinin ardından Batum ve çevresi Osmanlı hâkimiyet alanına dâhil olmuş, XV. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı idaresi bölgede giderek güçlenmiştir. Bu süreçte Batum Osmanlı Devleti’nin Karadeniz’in doğu sahillerindeki idari yapılanması içerisinde stratejik bir konum elde etmiş ve zamanla sancak statüsü kazanarak yönetim merkezi hâline gelmiştir. İdari bakımdan Trabzon, Erzurum ve Çıldır vilayetlerine bağlanan Batum, XIX. yüzyılın son dönemlerinde Trabzon vilayetine tabi Lazistan Sancağı’nın merkezi olmuştur. Özellikle 1848 sonrasında hız kazanan şehirleşme süreci ve 1862 yılında Trabzon Valisi Emin Muhlis Paşa’nın öncülüğünde gerçekleştirilen imar ve altyapı faaliyetleri, Batum’da modern bir kentsel dokunun oluşmasına katkı sağlamıştır. Osmanlı yönetimi Batum ve çevresinde siyasi ve idari otoritesini tesis etmenin yanı sıra bölgedeki ilmî ve dinî hayatı da güçlendirmiştir. Bu çerçevede Osmanlı eğitim sisteminin temel kurumlarından biri olan medreselerin, Batum ve çevresinde faaliyet göstererek Osmanlı Devleti’nin doğu sınırlarındaki ilmî ve kültürel varlığını sürdürdüğü anlaşılmaktadır. Nitel araştırma yöntemiyle tasarlanan bu çalışmanın temel amacı; arşiv belgeleri üzerinde uygulanan doküman analizi tekniğiyle Batum ve çevresindeki medreselerde görev yapan müderris kadrolarını, ulema sınıfına mensup şahsiyetleri ve uygulanan eğitim müfredatını incelemektir. Çalışmanın temel problemi, Batum’daki medreselerin literatürde müstakil bir çalışma çerçevesinde ele alınmamış olmasıdır. Bu doğrultuda çalışma bölgedeki ilmî hayatı analiz etmektedir. Arşiv belgeleri Batum’daki ilmî faaliyetlerin büyük ölçüde cami merkezli yapılar etrafında örgütlendiğini ve bu eğitim ağının şehir merkeziyle sınırlı kalmayarak kaza ve köylere yayıldığını ortaya koymaktadır. Medreselerde okutulan derslerin Osmanlı eğitim geleneğiyle uyumlu olduğu, müderrislerin önemli bir kısmının İstanbul medreselerinde tahsil görmüş ilmiye mensuplarından oluştuğu ve ilmî birikimlerini merkezden taşraya taşıdıkları tespit edilmiştir. Batum merkezindeki medreseler Osmanlı ilmî mirasının bölgedeki sürekliliğini yansıtmış ve XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar faaliyetlerini sürdürmüştür. Elde edilen bulgular Batum’un Osmanlı taşra eğitim sistemi içerisinde bir ilmî merkez olduğunu ve medreselerin bölgenin toplumsal yapısında rol oynadığını göstermektedir.