Akademik Veri Yönetim Sistemi
4th International Conference on Theology, İzmir, Türkiye, 10 - 12 Nisan 2026, ss.0-1, (Özet Bildiri)
Bilim felsefesinde bilimin ne olduğu, nasıl işlediği ve hangi ölçütlerle rasyonel sayılabileceği soruları, büyük ölçüde bilim tarihine verilen önemle birlikte ele alınır. Bilimsel bilginin yalnızca mantıksal yapısı ya da yöntemsel ilkeleri üzerinden kavranamayacağı; tarihsel gelişim süreci dikkate alınmadan yapılan felsefi çözümlemelerin eksik kalacağı sıklıkla dile getirilmiştir. Bu bağlamda Imre Lakatos, bilim tarihinden kopuk bir bilim felsefesinin yönünü kaybetme riski taşıdığına işaret ederek, bilimsel rasyonalitenin tarihsel boyutunun vazgeçilmezliğini vurgular. Bilim tarihine yönelmenin temel gerekçelerinden biri ise, bilimsel ilerlemenin ve buna bağlı olarak bilimsel rasyonalitenin nasıl kurulduğu sorusunun açıklığa kavuşturulmasıdır. Bilimsel ilerleme problemi, çoğunlukla iki uç yaklaşım etrafında şekillenir: birikimci ilerleme anlatısı ve süreksizlik vurgusu. Bu iki anlatı, bilimsel değişimin belirli yönlerini görünür kılsa da, bilimin hem geçmişle bağını koruyan hem de kendini dönüştüren yapısını ve rasyonalite ölçütlerinin tarihsel olarak nasıl değiştiğini birlikte açıklamakta yetersiz kalabilir. Bu çalışma, söz konusu gerilimi Gaston Bachelard’ın bilim anlayışı üzerinden yeniden düşünmeyi amaçlamaktadır. Bachelard’ın “epistemolojik kopuş” kavramı, bilimin geçmişini tümüyle dışlayan bir ayrılık değil; bilimsel aklın kendi kavramsal sınırlarıyla eleştirel bir ilişki kurması olarak ele alınmaktadır. Bu nedenle Bachelard, bilimsel değişimi ne salt birikimli bir ilerleme olarak kavrar ne de yalnızca devrimci kırılmalar dizisine indirger; aksine bilimsel rasyonalitenin hatalar, epistemolojik engeller ve yeniden yapılanmalar üzerinden diyalektik biçimde geliştiğini savunur. Çalışmanın yöntemi, birikimci ve süreksizlik merkezli yaklaşımlara ilişkin literatürün incelenmesine ve doküman analizine dayanmaktadır. Bu çerçevede söz konusu iki yaklaşımın temel iddiaları ortaya konulmakta; ardından Bachelard’ın Yeni Bilimsel Tin, Bilimsel Zihnin Oluşumu ve Uygulamalı Akılcılık eserleri bağlamında bilimsel rasyonalitenin tarihsel dönüşümüne yönelik diyalektik bir okuma gerçekleştirilmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, Bachelardcı bilim anlayışının, bilimsel ilerlemeyi süreksizlik ve birikimcilik karşıtlığına indirgemeden ele alma imkânı sunup sunamayacağını ve bilimsel rasyonalitenin tarihsel inşasını daha bütünlüklü bir çerçevede kavramaya katkı sağlayıp sağlayamayacağını tartışmaya açmaktadır.
In the philosophy of science, questions concerning what science is, how it operates, and under which criteria it is considered rational are closely linked to the role assigned to the history of science. It is widely acknowledged that philosophical analyses focusing solely on the logical structure or methodological principles of science remain incomplete if they neglect its historical development. In this respect, Imre Lakatos emphasized that a philosophy of science detached from the history of science risks losing its critical orientation, thereby underlining the indispensable historical dimension of scientific rationality. One of the central motivations for engaging with the history of science is therefore the need to clarify how scientific progress—and, correspondingly, scientific rationality—has been constituted. The problem of scientific progress is generally framed through two opposing approaches: cumulativist accounts and discontinuity-centered interpretations. While these perspectives illuminate certain aspects of scientific change, they may fail to explain simultaneously the transformative and continuity-preserving character of science and the historical reconfiguration of rationality criteria. This study aims to reconsider this tension through the philosophy of science of Gaston Bachelard. Bachelard’s concept of “epistemological rupture” is interpreted not as a radical rejection of the scientific past, but as a critical reconfiguration of conceptual frameworks within scientific reason. Accordingly, Bachelard neither conceives scientific development as purely cumulative nor reduces it to a mere succession of revolutionary breaks; instead, he articulates a dialectical model in which errors, epistemological obstacles, and conceptual reorganizations constitute the dynamic transformation of scientific rationality. Methodologically, the study is based on literature review and document analysis concerning cumulativist and discontinuity-centered approaches. The main claims of these positions are identified, after which a dialectical reading of the historical transformation of scientific rationality is developed through Bachelard’s The New Scientific Spirit, The Formation of the Scientific Mind, and Applied Rationalism. In conclusion, the paper discusses whether Bachelard’s conception of scientific change offers a framework capable of addressing scientific progress without reducing it to either pure accumulation or radical discontinuity, and whether it contributes to a more comprehensive understanding of the historical construction of scientific rationality.