Akademik Veri Yönetim Sistemi
MEETCON - WORLD II. INTERNATIONAL MULTIDISIPLINARY STUDIES CONGRESS, Adana, Türkiye, 15 Nisan - 18 Mayıs 2026, ss.50-51, (Özet Bildiri)
Nakşibendiyye tarikatında önemli bir zikir formu olan hatm-i Hâcegân, tarihsel süreç içerisinde şekillendirilmiş çeşitli terkipleriyle dikkat çekmektedir. Bu çeşitlilik, zikrin sabit bir formdan ziyade, farklı dönemlerde ve farklı şeyhlerin irşad anlayışlarına bağlı olarak yeniden düzenlenebilen bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Bu çalışma, hatm-i Hâcegân zikrini Kaşıkçı Ali Rıza Konevî’nin Gülzâr-ı Medine adlı eserinde zikrettiği taksimler üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Eserde beş farklı hatm terkibi yer almaktadır. İlki, nispeti açıkça belirtilmemekle birlikte Abdülhâlik Gucdevânî’ye atfedilen klasik forma benzemektedir. Bu terkipte yirmi beş istiğfar, yedi Fâtiha, yüz salavat, yetmiş dokuz İnşirah, yüz İhlâs, tekrar yedi Fâtiha ve yüz salavat okunmaktadır. İkinci olarak İmam Rabbânî’ye nispet edilen formda ise yirmi beş istiğfar, yüz salavat, beş yüz defa “lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh” zikri yer almakta ve zikir yüz salavat ile tamamlanmaktadır. Üçüncü terkip, Bâkî Billâh’a nispet edilen form olup, yirmi beş istiğfar, yüz salavat, beş yüz defa “hasbünallâh ve ni‘me’l-vekîl” zikrini içermekte ve yüz salavat ile sona ermektedir. Dördüncü olarak Muhammed Esad Erbilî’ye nispet edilen terkibin, bir önceki form ile aynı yapıyı koruduğu görülmektedir. Bu durum, hatm terkiplerinde silsile içi sürekliliği göstermektedir. Beşinci hatim ise yirmi beş istiğfar, iki yüz salavat, beş yüz defa “yâ erhamerrahimîn” zikrini içermekte ve yüz salavât ile sona ermektedir. Bu terkibin, silsile-i manzûmesinde yer alan “Rızaî” nispeti ve güncel uygulamalar dikkate alındığında Kaşıkçı Ali Rıza Konevî’ye ait olması muhtemeldir. Sonuç olarak, Kaşıkçı Ali Rıza Konevî’nin aktardığı hatm terkipleri, ortak bir zikir çekirdeğini korumakla birlikte bazı farklılıklar gösteren bir yapı arz etmekte ve bu durum hatm-i Hâcegân’ın Nakşibendiyye geleneğinde zamanla değişen ve farklı şekillerde uygulanan bir zikir olduğunu göstermektedir.
Khatm-i Khwājagān, which is an important form of dhikr in the Naqshbandiyya order, draws attention with its various dhikr formulas shaped throughout the historical process. This diversity shows that the dhikr has a structure that can be reorganized in different periods and according to the understanding of irshād (guidance) of different shaykhs, rather than having a fixed form. This study aims to examine the dhikr of khatm-i Khwājagān through the classifications mentioned in Kaşıkçı Ali Rıza Konevī’s work Gülzār-ı Madīna. In the work, five different dhikr formulas are included. The first resembles the classical form attributed to ʿAbd al-Khāliq al-Ghujdawānī, although its attribution is not explicitly stated. In this dhikr formula, twenty-five istig̲h̲fār, seven Fātiḥa, one hundred ṣalawāt, seventy-nine Inshirāḥ, one hundred Ikhlāṣ, again seven Fātiḥa, and one hundred ṣalawāt are recited. As a second form, in the form attributed to Imām Rabbānī, there are twenty-five istig̲h̲fār, one hundred ṣalawāt, the dhikr of “lā ḥawla wa lā quwwata illā bi’Llāh” repeated five hundred times, and the dhikr is completed with one hundred ṣalawāt. The third dhikr formula is the form attributed to Bāqī Billāh, and it includes twenty-five istig̲h̲fār, one hundred ṣalawāt, the dhikr of “ḥasbunā llāhu wa-niʿma al-wakīl” repeated five hundred times, and it ends with one hundred ṣalawāt. As a fourth, it is seen that the dhikr formula attributed to Muḥammad Esʿad Erbilī preserves the same structure as the previous form. This situation shows the continuity within the silsila in dhikr formulas. The fifth khatm consists of twenty-five istig̲h̲fār, two hundred ṣalawāt, the dhikr of “yā arḥam al-rāḥimīn” repeated five hundred times and ends with one hundred ṣalawāt. Considering the attribution “Riżāʾī” found in the manẓūma of the silsila of this terkīb and current practices, it is likely that belongs to Kaşıkçı Ali Rıza Konevī. As a result, the dhikr formulas transmitted by Kaşıkçı Ali Rıza Konevī present a structure that, while preserving a common dhikr core, exhibits certain differences, and this situation shows that khatm-i Khwājagān is a dhikr that has changed over time and has been practiced in different forms within the Naqshbandiyya tradition.