رِسَالَة ابن المبارك الوهراني في حَرْفِ الظَّاءِ/ مِمَّا جَاء عَلى لَفْظٍ واحدٍ ولَهُ مَعنَيان، نَظْمًا وَنَثْرًا (İbnu'l-Mubarak el-Vehrânî'nin Ẓāʾ Harfi Üzerine Risalesi: Şiir ve Nesirde Tek Biçimli ve İki Anlamlı Kelimeler)

---

Altaweel A.

Dâru'l-Melâmih, Sharjah, 2023

• Yayın Türü: Kitap / Araştırma Kitabı
• Basım Tarihi: 2023
• Yayınevi: Dâru'l-Melâmih
• Basıldığı Şehir: Sharjah
• Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Bu önemli risale, Arapça konuşurlarda “ض (dâd)” harfinin telaffuzundaki ihtilafın bir yansıması olarak değerlendirilmektedir. Dil kaynaklarının çeşitli bahislerde ele aldığı ve uzun tartışmalara konu olan bu اختلاف, zamanla geniş bir literatürün oluşmasına yol açmıştır. Özellikle Arapça dışından İslam’a girenlerin ve ilim talebelerinin bu sesi doğru telaffuz etmedeki güçlükleri, meselenin temel sebepleri arasında gösterilmektedir.

Merhum Ebü’l-Hasan el-Vehrânî (ö. 615/1218), “ضاد” ve “ظاء” harfleriyle ilgili bu problemi ele alma konusunda katkı sunmuş ve hem نظم hem de نثر yoluyla “ظ” harfinin kullanımına dair garip ve dikkat çekici örnekleri ortaya koymayı amaçlamıştır.

El-Vehrânî, bu risalesini iki temel eksen üzerine kurmuştur: Birincisi, “ظ” harfi üzerine kaleme aldığı bir kasidedir. Bu şiirde, tek lafızla gelen ancak iki farklı anlama sahip olan kelimeleri ele almış; bu anlamlardan birinde kelimenin “ظ” ile, diğerinde ise “ض” ile yazıldığını açıklamıştır.

İkincisi ise, bu konunun طالب için karışıklığa yol açmaması ve راغب olanlar için gizli kalmaması amacıyla yaptığı şerhtir. Şerhinde Kur’ân-ı Kerîm, şiir, hadis-i şerif ve Arapların fasih كلامı gibi çeşitli kaynaklara dayanmıştır.

Bu risale, “ض” ve “ظ” harfleri üzerine yapılan telif geleneğinde önemli bir halka olarak kabul edilmektedir. Önemi birkaç açıdan ortaya çıkmaktadır:

Birincisi, bu eserin gün yüzüne çıkması, zamanında meşhur olmasına rağmen uzun yıllar kütüphane karanlığında kalmış kudretli bir müellifi yeniden ilim dünyasına kazandırmaktadır.

İkincisi, bu risale, dil ve ses bilimleri alanındaki çalışmaların yapısında değerli ve özgün bir ilmî halka niteliğindedir.

Üçüncüsü ise, kayıp risaleler arasında yer alması ve gün yüzüne çıkmasıyla Arap kütüphanesine önemli bir katkı sunmasıdır.

تُعدُّ هذه الرسالة المهمة في بابها أثر من آثار اختلاف النَّاطقين بالعربية بصوت الضَّاد، ذلك الاختلاف الذي ذكرته مصادر اللغة بمباحث عدة، ونقاشات طويلة، أفضت إلى تأليفٍ واسعٍ فيها، وذلك بسبب صعوبة النطق بصوته على من دخل في الإسلام من الأعاجم وطلاب العلم منهم.

وكانت لأبي الحسن الوهراني-رحمه الله تعالى- المتوفى 615ه، مشاركة في معالجة مشكلة الضَّاد والظاء، جاءت لتبين لنا غريب استعمال حرف الظَّاء نظمًا ونثرًا.

لقد بنى أبو الحسن الوهراني رسالته هذه على محورين رئيسين، الأوَّل: قَصِيْدَةٌ قالها على حرفِ الظَّاءِ، بيَّن فيها ما جاءَ على لفظٍ واحِدٍ وله مَعنيانِ، يُكتبُ على أَحَدِ الـمَعْنَيَيْنِ بالظَّاءِ وعلى الآخَرِ بالضَّادِ.

والآخر: قام بشَرْحِ ذلك لِئَلَّا يُلْبِس عَلى طَالِبٍ أو يَخْفَى على رَاغِبٍ. وقد اعتمد في شرحه على مصادر عدة، منها: القرآن الكريم، والشِّعر، والحديث النَّبوي الشَّريف، وفصيح كلام العرب...

وتُعد هذه الرسالة حلقة مهمَّة من حلقات التَّأليف في حرف الضَّاد والظَّاء، وتكمن أهميتها في جوانب عدة، منها:

الأول: أنَّ ظهور هذه الرسالة إلى النُّور ستفصح عن مُؤلِّفٍ قديرٍ لفَّه ظلام المكتبات سنين طويله، رغم شهرته في زمانه.

الثاني: تُعدُّ هذه الرسالة حلقة مهمة وقِيْمَة علمية مميزة في بنية الدراسات اللغوية والصَّوتية.

الثالث: تُعدُّ هذه الرسالة من الرسائل المفقودة، وبظهورها إضافة مهمة إلى المكتبة العربية.