Deprem sonrası okul binalarında biyofilik mekânsal performansın analitik değerlendirilmesi: Hatay, Türkiye örneğinde bulanık TOPSIS tabanlı model

Creative Commons License

Tarakçı B. İ.

JOURNAL OF THE FACULTY OF ENGINEERING AND ARCHITECTURE OF GAZI UNIVERSITY, cilt.41, sa.2, ss.1411-1427, 2026 (SCI-Expanded, Scopus, TRDizin)

Özet

Deprem sonrası yeniden yapılanmanın yoğun yaşandığı bölgelerde yer alan okullar, çocukların yalnızca fiziksel güvenliği için değil, aynı zamanda psikolojik iyileşmesi açısından da kritik mekânlardır. Bu mekânların tasarımında öğrencilerin bilişsel yükünü dengeleyen, öğrenme süreçlerini destekleyen ve doğayla temas üzerinden iyileştirici deneyimler sunan çözümler gereklidir. Biyofilik tasarım, çocukların ruh sağlığı ve öğrenme performansı üzerindeki olumlu etkileri kanıtlanmış bir yaklaşım olmasına karşın, afet bölgelerinde uygulanabilirliği büyük ölçüde göz ardı edilmiştir. Oysa ilkokul ve ortaokul mekânlarının biyofilik tasarım ilkeleri doğrultusunda değerlendirilmesi ve iyileştirilmesi, Türkiye bağlamında yalnızca mimari bir tercih değil, aynı zamanda toplumsal bir gerekliliktir. Bu çalışma, Kahramanmaraş merkezli depremlerden ağır şekilde etkilenen Hatay ilindeki ilkokul ve ortaokulların iç mekânsal niteliklerini biyofilik tasarım ilkeleri doğrultusunda değerlendirerek, hangi okulların iyileştirme gerektirdiğinin belirlenmesine yönelik bilimsel bir yöntem ortaya koymakta; mekânsal performanslarını analiz ederek okulları Bulanık TOPSIS yöntemiyle sıralamayı amaçlamaktadır. Deprem öncesi ve sonrasında aktif kullanılan okullar örneklem olarak seçilmiş; biyofilik kriterler uzmanlar tarafından dilsel değişkenlerle değerlendirilmiş ve üçgensel bulanık sayılar kullanılarak Bulanık TOPSIS yöntemiyle analiz edilmiştir. Sonuçlar, doğal ışık, mekânsal açıklık ve bitkisel unsurların afet sonrası öğrenme ortamlarında belirleyici olduğunu göstermektedir. Çalışma, kamu kurumları ve tasarımcılara iyileştirme süreçlerinde kullanılabilecek bütüncül bir karar destek modeli sunarak deprem bölgesindeki eğitim yapılarının biyofilik performansına yönelik özgün bir katkı sağlamaktadır.