Fârâbî’de Geometrik Tanımların Mantıksal Temelleri

Creative Commons License

Büyükada S.

Uludağ ilahiyat dergisi, cilt.35, sa.1, ss.167-186, 2026 (TRDizin)

Özet

Ebû Nasr el-Fârâbî’nin (ö. 339/950) Öklid’in (ö. MÖ y. 300) Elemanlar (Stoikheia) eserine yazdığı Şerhu sadri’l-makaleti’l-ûlâ min kitâbi Uklidis veŞerhu Sadri’l-Makaleti’l-Hâmiseti minhu li-Ebî Nasr şerhler, geo- metri ile mantık arasındaki ilişkiyi sorgulayan bir metindir. Bu şerhin temelindeki problem, Öklid’in nokta, çizgi, yüzey ve cisim gibi geometrik tanımlarının büyük ölçüde negatif ifadelerle kurulmuş olması ve bu nedenle Aristoteles’in Organon’da ortaya koyduğu yakın cins ve ayrım formülüne doğ- rudan uymamasıdır. Nokta için parçası olmayan şey ve çizgi için genişliği olmayan uzunluk şeklinde tanım verilmesine karşın Aristotelesçi tanım teorisine göre bir tanım şeyin özünü yani mâhiyetini olumlu ifadelerle göstermelidir. Bu uyumsuzluk, geometrik bilginin epistemolojik temelleri açısın- dan birtakım sorunlara sebep olmaktadır. Klasik yorumlara göre Fârâbî bu uyumsuzluğu aşmak ama- cıyla tanımları yeniden kurmaya dayalı bir inşâî yöntem geliştirmiştir. Onun bu yöntemi geometrik tanımların mantıksal yeterliliğini koruduğu ölçüde başarılı bir uzlaştırma girişimi olarak yorumlan- mıştır. Ancak Fârâbî’nin bu uzlaştırmayı ne ölçüde gerçekleştirdiği, özellikle nokta tanımının Aristo- telesçi formüle uyup uymadığı meselesi yeterince sorgulanmamıştır. Bu makalenin amacı, Fârâbî’nin uzlaştırma çabasının başarı alanlarını ve yapısal sınırlarını göstermektir. Fârâbî, uzunluğu cins; ge- nişlik, derinlik ve boyu ayrım olarak konumlandırmak suretiyle çizgi, yüzey ve cisim tanımlarını Aris- totelesçi formüle başarıyla uyarlamıştır. Ne var ki nokta tanımı, negatif yapısı nedeniyle bu formüle tam olarak uyamamaktadır. Fârâbî bu sınırı, noktanın Öklidçi tanımının geometri sanatının ihtiyacı bakımından yeterli olduğunu ileri sürerek kabul edilebilir kılmıştır. Sonuç olarak Fârâbî’nin uzlaş- tırma girişimi, çizgi, yüzey ve cisim tanımları bakımından başarılıdır ancak nokta tanımı Aristotelesçi tanım teorisinin gerektirdiği özsel yapıdan yoksun kalmaktadır. Bu durum, Fârâbî’nin tanım anlayı- şında pragmatik ve bağlamsal bir esnekliği benimsediğine işaret etmektedir.
Abū Naṣr al-Fārābī’s (d. 339/950) commentary on Euclid’s (fl. ca. 300 BC) Elements (Stoikheia), entitled Sharḥ ṣadr al-maqāla al-ūlā min kitāb Uklīdis and Sharḥ ṣadr al-maqāla al-ūlā min kitāb Uklīdis, is a text that examines the relationship between geometry and logic. The central problem underlying this commentary is that Euclid’s geometrical definitions of point, line, surface, and body are largely formulated through negative expressions and therefore do not directly conform to the Aristotelian definition schema based on proximate genus and differentia as presented in the Organon. While the point is defined as that which has no part and the line as length without breadth, Aristotelian definition theory requires a definition to express the essence, that is, the quiddity, of a thing through positive terms. This mismatch gives rise to several questions concerning the epistemological foundations of geometrical knowledge. According to classical interpretations, Fārābī developed a constructive method based on the reconstruction of definitions to overcome this incompatibility. His approach has been interpreted as a successful attempt at reconciliation insofar as it preserves the logical adequacy of geometrical definitions. However, the extent to which Fārābī achieves this reconciliation, particularly regarding whether the definition of the point conforms to the Aristotelian schema, has not been sufficiently examined. The aim of this article is to examine the areas in which Fārābī’s attempt at reconciliation is successful and to identify its structural limitations. By treating length as genus and breadth, depth, and height as differentiae, Fārābī successfully adapts the definitions of line, surface, and body to the Aristotelian form. Nevertheless, the definition of the point, due to its negative structure, does not fully fit this form. Fārābī renders this limitation acceptable by arguing that the Euclidean definition of the point is sufficient with respect to the needs of the geometrical art. In conclusion, Fārābī’s reconciliatory project proves successful regarding the definitions of line, surface, and body, whereas the definition of the point lacks the essential structure required by Aristotelian definition theory. This situation indicates that Fārābī adopts a pragmatic and context-sensitive flexibility in his understanding of definition.