Hakîkat-i Muhammediyye Düşüncesinde Hz. Peygamber’in Âlemlere Rahmet Oluşunun Anlamı
Diyanet İlmi Dergi, cilt.62, sa.2, ss.703-734, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 62 Sayı: 2
- Basım Tarihi: 2026
- Dergi Adı: Diyanet İlmi Dergi
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.703-734
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Hz. Peygamber’in (s.a.s.) rahmet vasfının âlemleri kuşatması, İslâm düşünce geleneğinde farklı şekillerde yorumlanmıştır. Bu yorumlardan biri, Hâlık ile mahlûk arasındaki ilişkiyi keşf ve müşahede yoluyla temellendiren muhakkik sûfîlerin yaratılışın gayesi bağlamında ortaya koydukları hakîkat-i Muhammediyye düşüncesidir. Çalışma, Hz. Peygamber’e ait hakikatle temsil edilen ilâhî rahmetin yaratılış sürecindeki konumunu ve işlevini metin analizi yöntemiyle incelemeyi amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda çalışma, ilâhî rahmetin yaratılışla ilişkisini açıklayabilmek için öncelikle rahmetin muhabbet ve marifetle ilişkisini ele almakta ve Hakk’ın bilinme iradesinin yaratılışın gayesi olarak nasıl temellendirildiğini incelemektedir. Ardından yaratılışın başlangıç ilkesi olarak ele alınan rahmetin tahsîs (belirleme), cem (birleştirme) ve tefrîk (ayırma) yönleriyle varlık mertebelerindeki rolü, hakîkat-i Muhammediyye düşüncesiyle ilişkisi içinde değerlendirilmektedir. Rahmetin varlık mertebelerindeki işlevinin hakîkat-i Muhammediyye düşüncesiyle ilişkisi gösterildikten sonra makalede Hz. Peygamber’in hakikati ile tarihî şahsiyeti arasındaki ilişki rahmet, muhabbet ve marifet kavramları üzerinden incelenmektedir. Böylece söz konusu nazarî ilişkinin Hz. Peygamber’in aile hayatı, ahlâk anlayışı ve ibadet pratiğindeki fiilî sünnetlerinde kazandığı tezahürler ile bu tezahürlerin yol gösterici nitelikleri ele alınmaktadır. Çalışmada bu tezahürlerin aile hayatında Hakk’ın Celâl ve Cemâl isimlerinin birlikte tecrübe edildiği bir alan, güzel ahlâkta insan davranışlarındaki kemâl ölçüsü ve namazda Allah ile kul arasındaki ilişkinin en yoğun biçimde idrak edildiği bir ibadet olarak ortaya çıktığı tespit edilmiştir.
The Prophet’s attribute of mercy (raḥma), which encompasses all worlds, has been interpreted in various ways within the Islamic intellectual tradition. One such interpretation is the doctrine of al-ḥaqīqa al-Muḥammadiyya, articulated by the muḥaqqiq Sūfīs within the context of the purpose of creation. This study aims to examine, through textual analysis, the position and function of divine mercy represented by the reality (ḥaqīqa) associated with the Prophet within the process of creation. To this end, in order to elucidate the relationship between divine mercy and creation, the study first addresses the relationship of mercy with maḥabba (love) and maʿrifa (gnosis), and examines how the will (irāda) of God (al-Ḥaqq) to be known is grounded as purpose of creation. Subsequently, the role of mercy in the levels of being (marātib al-wujūd) through its aspects of determination (takhṣīṣ), unification (jamʿ), and differentiation (tafrīq) is examined in connection with al-ḥaqīqa al-Muḥammadiyya. Accordingly, the relationship between the Prophet’s reality and his historical personality is examined through the concepts of mercy, love, and gnosis. The concrete manifestations that this theoretical relationship assumes in the Prophet’s family life, his akhlāq, and his practical Sunna in devotional practice are examined. These manifestations emerge in family life as a sphere in which the Divine Names of Majesty (Jalāl) and Beauty (Jamāl) are experienced together, in virtuous conduct as the criterion of perfection in human behavior, and in prayer as the form of worship wherein the relationship between God and the servant is most intensely realized.