Akademik Veri Yönetim Sistemi
MEETCON - NEXT INTERNATIONAL CONGRESS ON SCIENTIFIC RESEARCH, Şanlıurfa, Türkiye, 27 - 30 Mayıs 2026, ss.48-49, (Özet Bildiri)
Bu çalışma, 18. asır Halvetî meşâyıhından İbrahim Hâs’ın (ö. 1175/1761-1762) ontolojik görüşleri çerçevesinde eşyanın hakikatini, tecelli süreçlerini ve varlıktaki estetik ve dinamik unsurları metin analizi yöntemiyle ele almaktadır. Çalışmanın temel problemi, İbrahim Hâs’ın eşya tasavvurunda tecellinin yalnızca ontolojik bir açıklama mı olduğu yoksa aynı zamanda eşyanın renk, koku, kesafet, letafet ve hareket ilkesini kuran asli bir yapı mı olduğu sorusu etrafında şekillenmektedir. Bu bağlamda eşyadaki niteliksel çeşitliliğin ilâhî isimlerle ilişkisi ve bu ilişkinin varlık anlayışına nasıl yön verdiği tartışılmaktadır. Müellife göre yaratılış, ilâhî zatın mutlak birliğini ve isimlerinin kemâlini izhar etme iradesiyle başlayan bir tecelli sürecidir. Eşyanın sureti, Zât mertebesinden sıfatlar âlemine geçişle Ceberut düzleminde belirginlik kazanmaktadır. (A‘râf, 7/172) ayetinde yer alan Bezm-i Elest hitabı, eşyanın ilâhî isimlerle ilk irtibatını ifade etmektedir. Bu süreçte tüm mevcudat Nûr-ı Muhammedî üzerine temellendirilmiş ve bu mertebede varlığa zatî değil sıfatî bir sevgi nispet edilmiştir. Nasût âlemi ise bu isimlerin madde düzleminde tecelli ettiği alanı ifade etmektedir. Hâs’a göre eşyadaki niteliksel farklar, Cemâl ve Celâl isimlerinin tecellileri olarak ortaya çıkmaktadır. Cemâl isimleri varlıkta incelik ve letafeti, Celâl isimleri ise ağırlık ve kesafeti ortaya koymaktadır. Eşyadaki her renk ilâhî nurların bir tezahürü, her koku ise bağlı olduğu ismin bir tezahürü olarak değerlendirilmektedir. Bu çerçevede hiçbir varlık kendi istidadı ve bağlı olduğu ismin sınırları dışına çıkamamaktadır. Varlıktaki dinamizm, sıfat mertebesinin zât’a yönelişinden doğan ontolojik bir hareket olarak açıklanmaktadır. Bu hareket, tüm varlık mertebelerini kuşatan bir aşk ilkesiyle temellendirilmekte, eşya istidadı ölçüsünde bu harekete iştirak etmekte ve süreç insanda kemâle ulaşmaktadır. İbrahim Hâs, eşyayı Allah’ın zat, sıfat ve fiillerinin tecellisi olarak kabul etmektedir. “O’nun vechi dışında her şey yok olacaktır” (Kasas, 28/88) ayeti çerçevesinde eşya, kendi başına müstakil bir varlığa sahip değildir. Varlıklar, ilâhî isimlerin tecellileri olarak varlıklarını sürdürmekte ve bu hakikat en yetkin biçimde İnsan-ı Kâmil’de açığa çıkmaktadır.
This study, using the method of textual analysis, examines the reality of things, the processes of tajallī (manifestation), and the aesthetic and dynamic elements of things, within the framework of the ontological perspective of Ibrāhīm Ḥāṣ (d. 1175/1761–1762), one of the eighteenth-century Khalwatī shaykhs. The main problem of the study is shaped around the question of whether, in Ibrāhīm Ḥāṣ’s conception of things, manifestation is merely an ontological explanatory framework, or whether it also constitutes a fundamental structure that establishes the principles of color, scent, kathāfa (density), laṭāfa (subtlety), and motion of things. In this context, the study discusses how the qualitative diversity in things is related to al-asmāʾ al-ilāhiyya (the divine names) and how this relationship shapes the understanding of existence. According to the author, creation is a process of manifestation that begins with the will to manifest the absolute unity of al-dhāt al-ilāhiyya (the Divine Essence) and the kamāl (perfection) of its names. The form of things takes on a determinate character at the level of Jabarūt through the transition from the level of the essence to the realm of the attributes. The discourse of Bazm-i Alast (the primordial covenant) mentioned in the verse (al-A‘rāf, 7/172) signifies the first connection of all entities with the divine names. In this process, al-mawjūdāt (all existents) have been grounded upon the Nūr al-Muḥammadī; at this martaba (level), existence is characterized not by an essential love, but by an attributive love. The realm of Nāsūt, on the other hand, represents the sphere in which these names manifest in the material realm. According to Hāṣ, the qualitative distinctions within entities emerge as the manifestations of the divine names of Jamāl and Jalāl. The names of Jamāl manifest subtlety and refinement in existence, whereas the names of Jalāl manifest heaviness and density. Every color within entities is considered a taẓāhur (manifestation) of al-anwār al-ilāhiyya (the divine lights), and every scent is considered a manifestation of the name to which it is connected.Within this framework, no existent can transcend its own istiʿdād (predisposition) or the bounds of the divine name to which it is connected. The dynamism in existence is explained as an ontological movement arising from the orientation of the attributes toward the essence. This movement is grounded upon a principle of love that encompasses all levels of existence (marātib al-wujūd); entities participate in this movement in proportion to their predisposition, and the process finds its perfection in the human being. Ibrāhīm Ḥāṣ regards things as the manifestation of God's essence, attributes, and afʿāl (acts). Within the framework of the verse, “Everything is perishing except His Face” (al-Qaṣaṣ, 28/88), entities do not possess an independent existence. Entities sustain their existence as manifestations of the divine names, and this reality is revealed in its most perfect form in al-insān al-kāmil (the Perfect Human).