Fâtımîler dönemi Hicaz yönetimi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İSLAM TARİHİ VE SANATLARI ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ERDEM ALADAĞ
Danışman: Mehmet Kazdal
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma, Şiî-Fâtımî Devleti'nin Hicaz bölgesindeki yaklaşık iki asırlık hâkimiyetini siyasî, dinî ve içtimâî yönleriyle ele alan kapsamlı bir inceleme sunmayı amaçlamaktadır. Hicaz'ın İslâm tarihi açısından taşıdığı merkezi konum, Mekke ve Medine'nin dinî statüsü ve hac ibadetinin burada ifa edilmesi, bölgenin İslâm devletleri nezdindeki önemini daima artırmıştır. Bu bağlamda Fâtımîlerin Hicaz'ı ele geçirme süreci, bu süreci hazırlayan siyasî, dinî ve iktisadî motivasyonlar ile bölgeyi hangi stratejilerle kontrol altına aldıkları araştırmanın temel odak noktalarını oluşturmaktadır. Çalışmada, Fâtımîlerin Hicaz üzerindeki egemenliklerini tesis ederken izledikleri yöntemler; askerî müdahaleler, siyasî hamleler, ekonomik nüfuz ve dinî propaganda gibi araçlar üzerinden değerlendirilmiştir. Ayrıca bölgenin Fâtımî yönetimine geçmesinden sonra uygulanan idarî yapı, halifelerle valiler arasındaki ilişkiler, atanan valilerin yetki alanları, mezhep temelli politikaların bölge halkına etkileri ve kadıların görevleri ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Bu çerçevede Fâtımî idaresinin Sünnî-Şiî ilişkilerine nasıl yansıdığı ve bölgede mezhebî bir dönüşüm hedefleyip hedeflemediği sorgulanmıştır. Araştırmanın önemli bir bölümünü, Fâtımî döneminde dinî hayatın nasıl şekillendiğinin ortaya konulması oluşturmaktadır. Özellikle hac ibadetinin Fâtımî yönetimi altında nasıl organize edildiği, Sünnî hacıların bölgedeki durumları, hac sırasında mezhebî propagandanın uygulanıp uygulanmadığı ve bunun toplumsal-siyasî sonuçları incelenmiştir. Bunun yanı sıra Hicaz'daki dinî eğitim faaliyetleri, din adamlarının mezhebî aidiyetleri ve devletin bu süreçteki yönlendirici rolü de değerlendirme konusu yapılmıştır. Mekke ve Medine'de hutbelerin kimin adına okutulduğu meselesi ise, hem siyasal meşruiyet hem de mezhep politikaları açısından özel bir başlık olarak ele alınmıştır. Araştırmanın kapsamını, Fâtımîlerin Hicaz üzerindeki fiilî egemenlik dönemini oluşturan 359-567/969-1171 yılları belirlemektedir. Çalışma, Fâtımîlerin Hicaz dışındaki siyasî faaliyetlerini yalnızca Hicaz'daki gelişmelerle doğrudan bağlantılı olduğu ölçüde dikkate almıştır. Sonuç olarak bu tez, Fâtımîlerin Hicaz'daki hâkimiyetinin mahiyetini, bölge halkına ve İslâm dünyasına yansımalarını, mezhep-siyaset ilişkilerindeki etkilerini ve literatürde yeterince ele alınmamış olan bu dönemin karakteristik özelliklerini bütüncül bir çerçevede ortaya koymayı hedeflemektedir. Böylelikle İslâm tarihi araştırmalarında önemli bir boşluğu doldurarak hem Fâtımî çalışmalarına hem de Hicaz tarihi literatürüne özgün bir katkı sunması amaçlanmaktadır.