Bipolar bozukluk tanılı hastalarda bilişsel esneklik ve zihin kuramının yaratıcı düşünme ile ilişkisinin incelenmesi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Dahili Tıp Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SEFANUR KÖSE
Danışman: Çiçek Hocaoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Giriş: Geçmişten günümüze ilgi çekici ve tartışmalı bir konu olagelmiş yaratıcılık ve ruhsal bozukluk ilişkisine dair araştırmalarda en dikkat çeken tanı bipolar bozukluk olmuştur. Bu araştırmada bipolar bozukluk tanılı hasta ve sağlıklı kontrol grubu arasındaki yaratıcı düşünme eğilimlerinin farklılıklarını analiz etmek, bilişsel esneklik ve zihin kuramının bu ilişkinin aracıları olarak potansiyel rollerini incelemek amaçlanmıştır. Yöntem: 4 Mart 2022 ile 1 Şubat 2023 tarihleri arasında Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Tıp Fakültesi Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Polikliniğine başvuran, SCID-5 ile değerlendirilmiş uygunluk ölçütlerini karşılayan remisyon dönemindeki 50 bipolar bozukluk tanılı hasta ve 50 sağlıklı gönüllü katılımcı çalışmaya dahil edilmiştir. Yalnızca hasta grubuna Young Mani Derecelendirme Ölçeği (YMDÖ) ve Montgomery-Asberg Depresyon Değerlendirme Ölçeği (MADRS) uygulanmıştır. Her katılımcı için sosyodemografik ve klinik veri formu doldurulmuş, her katılımcıya Kent EGY ve Porteus Labirenti zekâ testleri, Wisconsin Kart Eşleme Testi (WKET), Gözlerden Zihin Okuma Testi (GZOT) ve Dokuz Eylül Zihin Teorisi Ölçeği (DEZTÖ) uygulanmıştır. Her katılımcı Marmara Yaratıcı Düşünce Eğilimleri Ölçeğini (MYDEÖ) doldurmuştur. Bulgular: Araştırmamızda her iki grup arasında yaratıcı düşünme eğilimleri açısından anlamlı farklılık saptanmamıştır (t=-0,993, p=0,323). Bilişsel esneklik ve zihin kuramı performansları açısından hasta grubu kontrol grubuna oranla anlamlı oranda daha kötü performans sergilemiştir. [WKET perseveratif hata sayısı (t=4,838, p<0,001), tamamlanan kategori sayısı (Z=-4,378, p<0,001), DEZTÖ toplam puan (t=-3,507, p<0,001), birinci derece yanlış inanç (Z=-2,853, p=0,004), ikinci derece yanlış inanç (t=-3,668, p<0,001), GZOT (t=-2,767, p<0,007)]. Hasta grubunun DEZTÖ birinci derece yanlış inanç alt puanı ile YMDÖ puanı arasında anlamlı seviyede pozitif korelasyon (r=0,293, p=0,039), empatik anlama alt puanı ile hastalık süresi arasında istatistiksel açıdan anlamlı seviyede negatif ilişki (r=-0,306, p=0,031), MYDEÖ şüphe etme puanları ile yatış sayısı arasında istatistiksel açıdan anlamlı ix seviyede negatif ilişki (r=-0,314, p=0,027) bulunmuştur. Araştırmamızda WKET, DEZTÖ ve GZOT ile MYDEÖ arasında hasta grubunda yenilik arama ile ironi kavrama (r=0,439, p=0,001) ve DEZTÖ toplam puanı (r=0,435, p=0,002) arasında ilişki bulunurken sağlıklı grupta perseveratif hasta sayısı ile yenilik arama (r=-0,331, p=0,019) ve merak arasında (r=-0,287, p=0,044), ikinci derece yanlış inanç ile merak arasında (r=-0,300, p=0,034), ironi kavrama ve şüphe etme arasında (r=0,286, p=0,043), GZOT puanı ile cesaret arasında (r=-0,313, p=0,027) ilişki saptanmıştır. Pearson korelasyon analizlerinde katılımcılarının MYDEÖ puanlarını açıklamada Model 1'de Porteus labirenti, Kent EGY zekâ testi, DEZTÖ, GZOT anlamlılığı istatistiksel açıdan arttırmazken Model 2'ye WKET-perseveratif hata sayısı ve öğrenmeyi öğrenme puanlarının eklenmesiyle hasta ve kontrol grubunda sırasıyla cesaret alt puanlarının %14 ve %33'ünün istatiksel açıdan anlamlı seviyede açıklandığı bulundu. Tartışma ve Sonuç: Yaratıcılık ve bipolar bozukluk ilişkisi araştırma yaklaşımına göre farklılık göstermekle birlikte araştırmamızda güncel literatür verileri ile uyumlu olarak yaratıcı düşünme eğilimleri gruplar arasında birbirinden farklı bulunmamış ve klinik özelliklerle büyük ölçüde ilişkili bulunmamıştır. Sağlıklı popülasyonda ve şizofreni tanılı hastalarda bilişsel esneklik ve zihin kuramı, yaratıcı puanları büyük ölçüde yordarken çalışmamızda kısmi ilişki kurulmuştur. Bu nedenle bilişsel iyileştirme stratejilerine sosyal biliş eğitiminin de dahil edilmesinin tedavinin olumlu sonuçlarını ve dolayısıyla hastaların yaratıcı performansını arttırabileceğini düşünmekteyiz. Bulgularımız yaratıcılığın karmaşık doğası gereği ölçülmesinin güçlüğü başta olmak üzere pek çok kısıtlayıcı faktörden etkilenmiş olabilir. Fakat çalışmamız bipolar bozuklukta yaratıcı düşünme eğilimlerine zihin kuramı ve bilişsel esnekliğin etkisini araştıran ilk çalışma olmasından ötürü literatüre katkı sağlamış olup, geniş örneklemli çok merkezli çalışmalarla doğrulanma ihtiyacı doğurmuştur. Anahtar Kelimeler: Bipolar Bozukluk, Bilişsel Esneklik, Zihin Kuramı, Yaratıcı Düşünme, Deli Dahi, Paylaşılmış Yatkınlık Modeli