ANLAMBİLİM AÇISINDAN DÎVÂN-I HİKMET

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2019

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: FATMA GÖKBAYRAK KAYA

Danışman: Ümit Hunutlu

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada, Türk diline faydalı olmak amacıyla Hoca Ahmet Yesevî'nin Dîvân-ı Hikmet'inde yer alan şiirler, anlam bilimsel açıdan incelemeye tabi tutulmuştur. Böylelikle şiirlerde geçen sözcükler, anlam açısından incelenmiş; o döneme ait anlam ilişkileri, anlam olayları ve anlam zenginliği tespit edilmeye çalışılmıştır. Türkçenin anlambilim açısından incelenmesi konusunda yazılmış olan eserler ve yapılmış olan çalışmalar son derece sınırlıdır. Dîvân-ı Hikmet üzerine herhangi bir anlam bilimsel çalışmayla karşılaşılmamıştır. Bu çalışmada, Dîvân-ı Hikmet'te yer alan sözcükler anlam bilimsel yönden incelenerek Dîvân-ı Hikmet aracılığıyla Türkçenin anlam incelikleri ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Yayımlanan Dîvân-ı Hikmet kitaplarından takrizini Uğur Gürsu'nun yaptığı Açıklamalı Divân-ı Hikmet adlı eserden yararlanılmış ve tez boyunca bu esere bağlı kalınmıştır. Hikmetlerin orijinalleri Açıklamalı Divân-ı Hikmet'ten alınmış, günümüz Türkiye Türkçesine aktarımlarında ise Hayati Bice'nin hazırlamış olduğu Dîvân-ı Hikmet adlı esere başvurulmuştur. İlk olarak, örneğin geçtiği dizenin Latin harfleriyle yazılmış orijinal biçimi, daha sonra günümüz Türkiye Türkçesine aktarımı, parantez içerisinde olmak suretiyle dörtlük ya da beyit sayısı ve hikmet numarası verilmiştir. Örnekler anlamlarına göre gruplanmış ve örnekte tespit edilen değişim ya da olay gösterilmiştir. Çalışma, iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde dil, dilbilim, anlambilim ve anlam değişmeleri üzerinde durulmuştur. Çalışmanın temelini oluşturan ikinci bölümde ise eserden alınan anlambilim alanındaki değişme ve gelişmelere yönelik örnekler sunulmuştur. Tekrara düşmemek için aynı anlamı veren örneklerin hepsi çalışmaya alınmamıştır. Sözcüklerin anlamlandırılmasında Clauson'a ait olan An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish temel kaynak olarak alınmıştır.