Bazı ftalosiyanin bileşiklerinin sentezi ve katalitik transfer hidrojenasyon reaksiyonlarında kullanımın araştırılması

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Kimya (Dr), Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MESUT NAMLI

Danışman: Cihan Kantar

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Ftalosiyaninler; yüksek kimyasal kararlılıkları, merkezi boşluklarında farklı metal bulundurabilmeleri ve ligant yapılarının kolaylıkla değiştirilebilmesi gibi avantajları sayesinde geniş bir uygulama alanına sahiptir. Bu çalışma kapsamında bazı metalli ftalosiyanin (Co, Ni, Cu, Zn) bileşikleri sentezlenmiş, elde edilen tüm bileşiklerin aldehit ve ketonların ilgili alkollere indirgenmesini sağlayan transfer hidrojenasyon reaksiyonlarındaki katalitik uygulamaları sistematik olarak incelenmiştir. Tez çalışması, sentez ve katalizör uygulamaları olmak üzere iki aşamada yürütülmüştür. Sentez aşamasının ilk basamağında altı adet ftalonitril bileşiği (1–6) sentezlenmiştir. İkinci basamağında ise salisilaldehit (1a–d), anilin schiff bazı (2a–d), timol (3a–d), karvakrol (4a–d), o-vanilin (5a–d) ve 2-metilresorsinol (6a–d) türevlerini içeren, toplam 24 adet metalli ftalosiyanin bileşiği sentezlenmiştir. Çalışmanın katalizör uygulamaları aşamasında ise sentezlenen tüm ftalonitril (1-6) ve ftalosiyanin bileşiklerinin (1a–6d), hidrojen vericisi olarak propan-2-ol'ün kullanıldığı aldehit ve keton türevlerinin transfer hidrojenasyon reaksiyonlarındaki katalitik performansları araştırılmıştır. Sentezlenen tüm ftalosiyanin bileşikleri katalizör olarak aktivite göstermiştir. Özellikle bakır (1c, 2c, 5c) ve nikel (3b, 4b, 6b) metallerini içeren ftalosiyanin bileşikleri daha yüksek verimli dönüşümler sağlamıştır. Bunların aralarında ise timol sübstitüe azo grubu içeren nikel ftalosiyanin bileşiği (3b) aldehit ve ketonların dönüşümlerinde sırasıyla 45 dakika ve 3.5 saatte %99 oranında bir dönüşüm sağlamıştır. Bu çalışma; aldehit ve ketonların transfer hidrojenasyon reaksiyonlarında katalizör olarak kullanılan, yapılarında farklı metalleri (Co, Ni, Cu, Zn) ve azo grubu (-N=N-) içeren ftalosiyaninlerin sentezi ve katalizör uygulamalarında literatürdeki ilk çalışma olup bu özelliği sayesinde özgün ve nitelikli bir çalışmadır. Elde edilen sonuçlar, ftalosiyaninlerin verimli bir katalizör olduğunu göstererek çevre dostu ve sürdürülebilir kimya süreçlerinde kullanım potansiyelini ortaya koymaktadır.