Samed Behrengi'nin çocuk edebiyatı eserlerinin eleştirel düşünme boyutlarına göre incelenmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, TÜRKÇE VE SOSYAL BİLİMLER EĞİTİMİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ESENGÜL GÜNDOĞDU
Danışman: Yasemin Baki
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmada, İranlı yazar ve eğitimci Samed Behrengi'nin çocuk kitapları, eleştirel düşünme becerileri açısından incelenmiştir. Türk eğitim sisteminin temel amaçları ve 21.yüzyılın ihtiyaçları arasında yer alan eleştirel düşünme; bireyin bilişsel ve duyuşsal gelişimini destekleyen, sorgulayıcı ve analitik bir bakış açısı kazandıran üst düzey bir düşünme becerisidir. Türk eğitim sisteminde ve küresel eğitim politikalarında bireylerin bu becerilerle donatılması temel amaçlar arasında yer almaktadır. Günümüzde bilim ve teknolojide yaşanan hızlı değişim, bireylerin yalnızca bilgiye ulaşmasını değil, ulaştığı bilgiyi değerlendirme, analiz etme ve yeni anlamlar üretme yetkinliklerini de gerekli kılmaktadır. Bu bağlamda çocuk edebiyatı eserleri, eleştirel düşünmenin kazandırılmasında önemli bir araç olarak değerlendirilmektedir. Araştırmada Behrengi'nin ulaşılabilinen tüm hikâyeleri ele alınmış ve bu eserler makro ve mikro bilişsel stratejiler ile duyusal stratejiler boyutları açısından değerlendirilmiştir. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi tekniği kullanılarak yürütülmüştür. Behrengi'ye ait 13 farklı çocuk kitabında yer alan toplam 21 hikâye, betimsel analiz yöntemiyle çözümlenmiş; elde edilen veriler Paul, Binker, Jensen ve Krelau'nun (1990) eleştirel düşünme modeli esas alınarak makro beceriler, mikro beceriler ve duyusal stratejiler olmak üzere üç ana kategori altında sınıflandırılmıştır. Hikâyelerde yer alan ifade ve olaylar doğrudan alıntılarla desteklenmiş, bulgular sistematik bir şekilde tablolar hâlinde sunulmuştur. Araştırma sonuçları, Behrengi'nin eserlerinin eleştirel düşünme boyutlarını destekleyici içeriklere sahip olduğunu göstermiştir. Hikâyelerde eleştirel düşünmenin temel unsurları olan sorgulama, analiz etme, çıkarım yapma ve değerlendirme süreçlerine sıkça yer verildiği gözlemlenmiştir. Eserlerin özellikle makro beceriler (soru sorma, sorgulama, tartışma) boyutunda güçlü bir potansiyele sahip olduğu ancak mikro beceriler (çıkarım yapma, varsayımları, delil ve gerçekleri değerlendirme) ve duyuşsal stratejiler (empati, adalet, entelektüel cesaret) boyutlarında sınırlı kaldığı belirlenmiştir. Küçük Kara Balık, Deli Dumrul ve Bir Şeftali Bin Şeftali kitaplarının derinlemesine sorgulama, çözüm üretme ve alternatif bakış açısı geliştirme yönünden öne çıktığı, Köroğlu ile Kel Hamza hikâyesinin makro ve kısmen mikro beceriler açısından daha çeşitli eleştirel unsurlar içerdiği belirlenmiştir. Buna karşılık Edi ile Büdü, Başkan Keçi, Açgözlü Fare, Kar Tanesinin Serüveni gibi bazı hikâyelerde eleştirel düşünme öğelerinin oldukça sınırlı kalmıştır. Genel olarak Behrengi'nin eserleri çocuklarda temel sorgulama ve merak uyandırmada etkili olmakla birlikte, eleştirel düşünmenin üst düzey boyutlarını desteklemede sınırlı bir potansiyele sahip olduğu görülmüştür. Bu çalışma, çocuk edebiyatının yalnızca edebi bir tür değil, aynı zamanda bireylerin düşünme becerilerini şekillendiren güçlü bir eğitim aracı olduğunu ortaya koymaktadır. Alan yazında Samed Behrengi üzerine yapılan çalışmaların sınırlı sayıda olması, araştırmanın özgün değerini artırmakta ve çocuk edebiyatı ile eleştirel düşünme arasındaki ilişkiye dair önemli katkılar sunmaktadır. Araştırma öğretmenler, ebeveynler, yayıncılar ve eğitim politikaları açısından da yol gösterici olması amaçlanmıştır.